Cùng trung bình, khác độ phân tán: Phương sai và độ lệch chuẩn

So sánh hai bộ dữ liệu tự tạo có cùng trung bình, phân biệt phương sai tổng thể với phương sai mẫu và kiểm tra đơn vị của độ lệch chuẩn.

Minh họa: Cùng trung bình, khác độ phân tán: Phương sai và độ lệch chuẩn

Cùng trung bình có đồng nghĩa cùng độ phân tán?

Không. Trung bình mô tả tâm; độ phân tán mô tả các giá trị cách tâm xa đến đâu. Trước khi tính, xác định dữ liệu là toàn bộ tổng thể hay mẫu dùng để ước lượng tổng thể lớn hơn.

Xem hai bộ dữ liệu là các tổng thể đầy đủ

A gồm 1, 4, 7; B gồm -2, 4, 10. Cả hai có trung bình 4.

Đại lượngAB
Độ lệch so với trung bình-3, 0, 3-6, 0, 6
Tổng bình phương độ lệch1872
Phương sai tổng thể: chia cho 3624
Độ lệch chuẩn tổng thể6\sqrt6262\sqrt6

Mọi độ lệch của B gấp hai lần độ lệch tương ứng của A. Bình phương tạo hệ số bốn, nên phương sai gấp bốn còn độ lệch chuẩn gấp hai. Đây là hai phát biểu khác nhau.

Vì sao công thức khác có thể chia cho n-1?

Phương sai tổng thể thường viết σ2=∑(xi−μ)2/n\sigma^2=\sum(x_i-\mu)^2/n. Một phương sai mẫu thường dùng để ước lượng tổng thể là s2=∑(xi−xˉ)2/(n−1)s^2=\sum(x_i-\bar x)^2/(n-1), với mẫu có hơn một giá trị. Theo quy ước đó, phương sai mẫu của ví dụ sẽ là 9 và 36.

Mẫu số khác nhau không tự động chứng tỏ phép tính sai. Mô tả toàn bộ tổng thể và dùng mẫu để ước lượng tổng thể có vai trò thống kê khác nhau. Nêu quy ước mẫu để tránh nhầm lẫn không có nghĩa CSCA yêu cầu toàn bộ suy luận thống kê.

Dùng đơn vị để kiểm tra

Nếu quan sát ban đầu là độ dài tính bằng cm, độ lệch có đơn vị cm, phương sai có đơn vị cm2\mathrm{cm^2}, còn độ lệch chuẩn trở lại đơn vị cm. Không thể trực tiếp coi phương sai là một khoảng cách thông thường đến trung bình.

Cộng 5 vào mọi quan sát làm trung bình tăng 5 nhưng không thay đổi các độ lệch, nên phương sai giữ nguyên. Nhân mọi quan sát với 2 làm mọi độ lệch gấp đôi và phương sai gấp 4. Hai điều này suy ra từ định nghĩa, không cần học những quy tắc rời rạc không giải thích.

Hỏi gì trước và sau khi tính?

Trước: dữ liệu đóng vai trò nào, định dùng mẫu số nào? Sau: bình phương độ lệch có không âm, đơn vị có đúng, kết quả có thay đổi hợp lý khi đổi thang đo không? Các quan sát bằng nhau phải có phương sai không. Phương sai âm báo lỗi tính toán hoặc công thức, không thể hiện hướng phân tán.

Biểu đồ điểm A={1,4,7} và B={−2,4,10}, cùng trung bình 4 nhưng B phân tán hơn.
Biểu đồ điểm tự tạo dùng cùng thang ngang: phương sai tổng thể của A là 6, của B là 24.